این موضوع برای خانواده‌هایی که نگران ساعات طولانی استفاده‌ی فرزندشان از موبایل هستند، اهمیت دارد. در ادامه می‌بینیم پژوهشگران به چه نتیجه‌ای رسیده‌اند، چه توضیح‌هایی برای این ارتباط مطرح است و والدین چه کاری از دستشان برمی‌آید.
▪️ چرا این رفتارها ممکن است کنار هم دیده شوند؟
در دوران نوجوانی، شبکه‌های مغزی مرتبط با برنامه‌ریزی، تصمیم‌گیری و مهار تکانه هنوز در حال رشدند و حساسیت به پاداش نیز بیشتر است. این ویژگی‌ها ممکن است نوجوانان را در برابر رفتارهای تکانه‌ای آسیب‌پذیرتر کند.
دنیای دیجیتال و شبکه‌های اجتماعی هم پاداش‌های فوری مثل لایک، پیام و بازی را در اختیار نوجوان می‌گذارند. به گفته پژوهشگران، وابستگی بیش از حد به گوشی ممکن است با مصرف مواد سازوکارهای عصبی مشترکی داشته باشد. بیدار ماندن طولانی برای چک کردن گوشی نیز می‌تواند خواب نوجوان را مختل و او را در برابر فشارهای روانی آسیب‌پذیرتر کند.
▪️ آمارها چه می‌گویند؟
این پژوهش بر اساس اطلاعات بیش از ۱۰۷ هزار دانش‌آموز راهنمایی و دبیرستانی در کره جنوبی طی سال‌های ۲۰۲۰ و ۲۰۲۳ انجام شد. پژوهشگران نوجوانان را بر اساس میزان وابستگی به گوشی به سه گروه «کاربران عادی»، «در معرض خطر» و «پرخطر» تقسیم کردند و سابقه مصرف سیگار و الکل را از خود آن‌ها پرسیدند.
نتایج نشان داد هرچه وابستگی به گوشی بیشتر باشد، آمار مصرف دخانیات و الکل هم بالاتر می‌رود. نزدیک به ۴۵ درصد کاربران پرخطر تجربه مصرف الکل داشتند، درحالی‌که این رقم در کاربران عادی حدود ۳۱ درصد بود. پس از درنظرگرفتن عوامل جمعیت‌شناختی، اقتصادی‌اجتماعی و سلامت، شانس مصرف الکل در کاربران پرخطر ۶۵ درصد و شانس مصرف سیگار ۱۳۲ درصد بیشتر از کاربران عادی بود.
عضویت در کانال تلگرام / ایتا البرز پلاس
این الگو با پدیده «هم‌آیندی خطرها» (Risk Clustering) هم‌خوان است؛ یعنی رفتارهای پرخطر در نوجوانان اغلب در کنار هم دیده می‌شوند.
همچنین نوجوانانی که مصرف الکل یا سیگار را در سن پایین‌تری شروع کرده یا مصرف سنگین‌تری داشتند، با احتمال بیشتری در گروه وابستگی پرخطر به گوشی قرار می‌گرفتند.
البته مطالعه روی دانش‌آموزان کره جنوبی و براساس پاسخ‌های خود نوجوانان انجام شده است؛ بنابراین نمی‌توان نتایج آن را بدون پژوهش جداگانه، مستقیماً به نوجوانان ایرانی تعمیم داد.
▪️ راهنمای کاربردی برای والدین
پژوهشگران پیشنهاد می‌کنند برای پیشگیری از مصرف مواد در نوجوانان، باید روی «سلامت دیجیتال» و استفاده امن از گوشی هم کار شود. وابستگی غیرطبیعی به گوشی می‌تواند نشانه‌ای باشد که یک نوجوان بیشتر در معرض خطر است. این آمارها قرار نیست مایه ترس شوند، بلکه هشداری هستند تا به رفتار دیجیتال فرزندانمان دقیق‌تر نگاه کنیم.
با وجود اینکه پژوهش دستورالعملی برای والدین نداده است، می‌توانید از این توصیه‌های عمومی استفاده کنید:
• به نشانه‌ها دقت کنید: اگر استفاده از گوشی خواب، درس، ورزش یا روابط خانوادگی را مختل کرده، یا هنگام نداشتن دسترسی به آن به‌شدت عصبانی می‌شود، موضوع را جدی‌تر بررسی کنید.
• گوشی را ناگهان حذف نکنید: ابتدا ببینید استفاده از گوشی به کدام بخش زندگی نوجوان آسیب زده و سپس قواعد روشن و قابل‌اجرا را تا حد امکان با مشارکت خود او تعیین کنید.
• قواعدی برای سلامت دیجیتال بسازید: مناطقی مثل میز شام یا اتاق خواب را در ساعات مشخص «بدون صفحه نمایش» کنید و خودتان هم به این قواعد پایبند باشید.
• فقط گوشی را مقصر ندانید: اگر نوجوان برای فرار از اضطراب، تنهایی یا مشکلات مدرسه به گوشی پناه می‌برد، محدودکردن دستگاه بدون رسیدگی به مشکل اصلی کافی نیست. با او بدون قضاوت گفت‌وگو کنید و برای خواب، ورزش، ارتباط حضوری و فعالیت‌های موردعلاقه‌اش فضا بسازید.
• در صورت اختلال جدی کمک بگیرید: اگر استفاده از گوشی به زندگی روزمره آسیب زده یا نشانه‌هایی از مصرف سیگار، الکل، افسردگی یا اضطراب دیده می‌شود، مراجعه به پزشک یا متخصص سلامت روان نوجوانان مناسب‌تر از تنبیه یا ضبط ناگهانی گوشی است.
▪️ در نهایت
وابستگی شدید به گوشی ثابت نمی‌کند نوجوان به سراغ سیگار یا الکل خواهد رفت؛ اما می‌تواند نشانه‌ای باشد که والدین باید وضعیت خواب، سلامت روان، روابط اجتماعی و دیگر رفتارهای او را دقیق‌تر بررسی کنند. هدف، حذف کامل فناوری نیست؛ بلکه کمک به نوجوان برای بازپس‌گرفتن کنترل استفاده از آن است.
✍️ آزاده رمضانی